ფერიტინის დეფიციტი: სიმპტომები და სისხლის ანალიზი

მოკლე პასუხი: სახის ისეთი ცვლილებებით, როგორიცაა უსიცოცხლო კანი ან თვალის ირგვლივ გაჩენილი მუქი წრეები, ფერიტინის დაბალი დონის საიმედოდ დადგენა შეუძლებელია. უჯრედებში რკინის რეალური მარაგის ზუსტად შესაფასებლად აუცილებელია ფერიტინის სათანადო სისხლის ანალიზი.

მთავარი დასკვნები:

• ხალხში გავრცელებული გამოთქმა „ფერიტინის სახე“ არასპეციფიკურ კოსმეტიკურ ცვლილებებს შეცდომით მიაწერს ორგანიზმში რკინის მარაგის შემცირებას.
• რკინის დეფიციტი ანემიის გარეშე მაშინ ვითარდება, როდესაც ფერიტინის მარაგი იკლებს, სისხლში ჰემოგლობინის დონე კი ნორმის ფარგლებში რჩება.
• ფერიტინის დაბალი დონის დადასტურებული კლინიკური ნიშნებია დაღლილობა, ქოშინი ფიზიკური დატვირთვისას, გონების დაბინდვა და თმის დიფუზური ცვენა (telogen effluvium).
• UK გაიდლაინების თანახმად, შრატის ფერიტინის მაჩვენებელი 15 µg/L-ზე დაბლა ადასტურებს აბსოლუტურ დეფიციტს, ხოლო 30 µg/L-ზე დაბალი მაჩვენებელი მოითხოვს შემდგომ კლინიკურ კვლევას.
• რკინის მაღალი დოზებით თვითმკურნალობა ტოქსიკურობის რისკს შეიცავს, ამიტომ მკურნალობის დაწყებამდე ყოველთვის აუცილებელია გამომწვევი მიზეზის დადგენა.

ტერმინი „ფერიტინის სახე“ პოპულარული გახდა ვიდეოპლატფორმებზე. ამ სახელით მოიხსენიებენ გარეგნულ ცვლილებებს, რომლებსაც რკინის მარაგის გამოლევას უკავშირებენ, მათ შორის მოყვითალო-ფერმკრთალ იერს, მუდმივ მუქ წრეებსა და უსიცოცხლო კანს. სამედიცინო თვალსაზრისით, ფერიტინი არის უჯრედშიდა ცილა, რომელიც რკინას უსაფრთხო, ორგანიზმისთვის გამოსაყენებელ ფორმაში ინახავს ღვიძლში, ელენთასა და ძვლის ტვინში. მართალია, რკინა უმნიშვნელოვანესია უჯრედების ჟანგბადით მომარაგებისთვის, ენერგიის წარმოქმნისა და კოლაგენის ცვლისთვის, მხოლოდ გარეგნობა სისხლის მდგომარეობის სანდო კლინიკურ მაჩვენებელს ვერ მოგვცემს.

რა არის „ფერიტინის სახე“ და შეიძლება თუ არა რკინის ნაკლებობის ამოცნობა სახის ცვლილებებით?

მხოლოდ სახის მიხედვით ფერიტინის დაბალი დონის ან რკინის დეფიციტის საიმედოდ დადგენა შეუძლებელია. მიუხედავად იმისა, რომ რკინის მარაგის შემცირებამ და ჟანგბადის გადატანის გაუარესებამ შეიძლება გამოიწვიოს მსუბუქი სიფერმკრთალე, თვალის ქვეშ გამუქება და თმის დიფუზური ცვენა, ეს გარეგნული ნიშნები არასპეციფიკურია. ისინი ხშირად დაკავშირებულია გენეტიკასთან, გადაღლასთან, ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებებთან და კანის ბუნებრივ დაბერებასთან. ზუსტი შეფასებისთვის აუცილებელია შრატში ფერიტინის დონის სათანადო სისხლის ანალიზის ჩატარება.

კლინიკურ დერმატოლოგიასა და ჰემატოლოგიაში ნიშნებს, რომლებსაც ინტერნეტში „ფერიტინის სახეს“ უწოდებენ, სადიაგნოსტიკო სიზუსტე არ გააჩნია. მიწისფერი და ფერმკრთალი კანი მაშინ ჩნდება, როდესაც ქსოვილები ნაკლებ ჟანგბადით გამდიდრებულ სისხლს იღებს, რაც სახის წვრილი კაპილარების შევიწროებას იწვევს. თუმცა ორგანიზმის ეს ფიზიოლოგიური რეაქცია ერთნაირია რამდენიმე მდგომარეობის დროს, მათ შორისაა B12 ვიტამინის დეფიციტი, ჰიპოთირეოზი, გაუწყლოება, უძილობა და ქრონიკული სტრესი.

თვალების ირგვლივ მუქი წრეები, რომლებსაც სოციალურ ქსელებში ხშირად რკინის ნაკლებობის ნიშნად ასახელებენ, უმეტესად განპირობებულია შემდეგი მიზეზებით:

• ქალა-სახის ძვლების აგებულება და თვალბუდის ქვეშ ცხიმოვანი ქსოვილის განაწილება.
• სისხლის შეგუბება წვრილ სისხლძარღვებში ქვედა ქუთუთოს თხელი კანის ქვეშ.
• გენეტიკური ანთების შემდგომი ჰიპერპიგმენტაცია.
• თვალის ირგვლივ კოლაგენის ბუნებრივი კლება ასაკთან ერთად.

მართალია, რკინადეფიციტურმა მძიმე ანემიამ შეიძლება გამოიწვიოს ქვედა ქუთუთოს შიდა ლორწოვანის, ღრძილებისა და ფრჩხილქვეშა მიდამოს შესამჩნევი სიფერმკრთალე, მაგრამ რკინის მარაგის საწყისი ან ზომიერი შემცირება იშვიათად იწვევს სახეზე მკაფიო ცვლილებებს. ლოყების ფერით ან ქუთუთოების პიგმენტაციით ორგანიზმში რკინის მარაგის შეფასების მცდელობა გვერდს უვლის აუცილებელ სამედიცინო კვლევებს. გარდა ამისა, არსებობს საფრთხე, რომ სერიოზული მეტაბოლური ან ენდოკრინული დარღვევები უბრალო ესთეტიკურ პრობლემად ჩაითვალოს.

ფერიტინი თუ ჰემოგლობინი: რკინის დეფიციტი ანემიის გარეშე

ფერიტინი უჯრედებში არსებულ რკინის მარაგს ზომავს, ჰემოგლობინი კი აჩვენებს ცირკულირებად რკინას, რომელიც ერითროციტების მეშვეობით აქტიურად ატარებს ჟანგბადს. პაციენტს შეიძლება ჰქონდეს დაბალი ფერიტინი ნორმალური ჰემოგლობინის ფონზე. ამ მდგომარეობას კლინიკურად ეწოდება რკინის დეფიციტი ანემიის გარეშე (IDWA). ამ დროს უჯრედებში ენერგიის გამომუშავება ირღვევა გაცილებით ადრე, ვიდრე სისხლის საერთო ანალიზში აშკარა ანემია გამოჩნდება.

სამარაგო და ფუნქციურ რკინას შორის განსხვავების გაგება ხსნის, თუ რატომ შეიძლება გამორჩეს სტანდარტულ პირველად ანალიზებს მისი საგრძნობი შემცირება. ჰემოგლობინი არის რკინით მდიდარი ცილა ერითროციტებში, რომელიც ფილტვებიდან პერიფერიულ ქსოვილებამდე ჟანგბადის ძირითადი გადამტანია. როდესაც საკვებით რკინის მიღება ან შინაგანი მარაგი მცირდება, ორგანიზმი უპირატესობას ჰემოგლობინის სინთეზს ანიჭებს, რათა სასიცოცხლო ორგანოებისთვის ჟანგბადის მიწოდება შეუფერხებლად გაგრძელდეს.

ფერიტინი ორგანიზმის ბუნებრივი დამცავი ბუფერია. როდესაც სხეულში რკინის საერთო რაოდენობა იკლებს, უჯრედული ფერიტინის მარაგი თანდათან იცლება. ეს ძვლის ტვინს საშუალებას აძლევს, სისხლის წითელი უჯრედების წარმოქმნა (ერითროპოეზი) შეუფერხებლად გააგრძელოს. სისხლის საერთო ანალიზი (FBC) ამოწმებს ჰემოგლობინის კონცენტრაციას, ერითროციტის საშუალო მოცულობას (MCV) და ჰემატოკრიტს. მარაგის შემცირების საწყის ეტაპზე FBC ხშირად სრულიად ნორმალურია, რადგან სისხლის წითელი უჯრედების წარმოქმნა ჯერ არ შემცირებულა.

ეს ქმნის საკმაოდ გავრცელებულ კლინიკურ სურათს: დაბალი ფერიტინი და ნორმალური ჰემოგლობინი. მიუხედავად იმისა, რომ ჟანგბადის გადატანა ფორმალურად არ ირღვევა, არაჰემოგლობინური რკინის ნაკლებობა მნიშვნელოვან უჯრედშიდა პროცესებს აფერხებს, მათ შორის:

• ციტოქრომოქსიდაზას აქტივობას მიტოქონდრიულ სასუნთქ ჯაჭვში, რაც უჯრედში ენერგიის დეფიციტს იწვევს.
• მიოგლობინის სინთეზს ჩონჩხის კუნთოვან ბოჭკოებში, რაც ფიზიკურ გამძლეობას აქვეითებს.
• ნეირომედიატორების სინთეზს, განსაკუთრებით დოფამინისა და სეროტონინის გზებს, რომლებსაც ფერმენტული მუშაობისთვის რკინა აუცილებლად სჭირდებათ.
• რიბონუკლეოტიდრედუქტაზას ფუნქციას, რაც ანელებს უჯრედების გამრავლებას ისეთ სწრაფად განახლებად ქსოვილებში, როგორიცაა კანი და თმის ფოლიკულები.

ამიტომ, პაციენტები ხშირად გრძნობენ დამამძიმებელ ფიზიკურ სიმპტომებს, მიუხედავად იმისა, რომ რუტინული კვლევები ანემიას არ აჩვენებს.

დადასტურებული ნიშნები, ფერიტინის დაბალი დონე და სიმპტომები

რკინის მარაგების რეალური გამოლევა ძირითადად მთელი ორგანიზმის ფიზიოლოგიური დარღვევებით ვლინდება და არა მხოლოდ ცალკეული გარეგნული ნიშნებით. ყველაზე ხშირ დადასტურებულ სიმპტომებს შორისაა მუდმივი ფიზიკური დაღლილობა, ქოშინი დატვირთვისას, გონების დაბინდვა, მოუსვენარი ფეხების სინდრომი, სიცივის აუტანლობა, მყიფე, კოვზისებრი ფრჩხილები (კოილონიქია) და ტელოგენური ალოპეცია, რაც თავის კანზე თმის დაჩქარებულ ცვენას ნიშნავს.

როდესაც რკინის მარაგი ილევა, სხეული რესურსებს პერიფერიული, სწრაფად განახლებადი ქსოვილებიდან გულ-სისხლძარღვთა სისტემისა და თავის ტვინის სასიცოცხლო ფუნქციების დასაცავად ანაწილებს. დაბალი ფერიტინის დროს გამოვლენილი სიმპტომები სწორედ ორგანიზმის სხვადასხვა სისტემაში უჯრედულ დონეზე რკინის ამ ნაკლებობას ასახავს:

• ძლიერი, გამოუძინებლობის შეგრძნების მომგვრელი დაღლილობა: ფიზიკური და გონებრივი ენერგიის მუდმივი კარგვა, რომელიც ჩვეულებრივი ძილის შემდეგაც არ ქრება. ეს გამოწვეულია მიტოქონდრიებში ATP-ის გამომუშავების შემცირებით.
• ქოშინი და აჩქარებული გულისცემა დატვირთვისას: სუნთქვის გაძნელება ან გულისცემის შეგრძნება მცირე ფიზიკური დატვირთვის დროსაც კი, მაგალითად, კიბეზე ერთი სართულის ასვლისას.
• თმის დიფუზური ცვენა (Telogen Effluvium): თმის ფოლიკულს უჯრედების მუდმივი გაყოფისთვის დიდი რაოდენობით ფერიტინი სჭირდება. მარაგის ამოწურვა მზარდ თმას ნაადრევად გადაიყვანს მოსვენების (ტელოგენის) ფაზაში, რაც იწვევს თმის ყოველდღიურ, საყოველთაო ცვენას.
• მოუსვენარი ფეხების სინდრომი (RLS): ქვედა კიდურების ამოძრავების უსიამოვნო მოთხოვნილება, განსაკუთრებით საღამოს ან ღამით. ეს დაკავშირებულია ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში რკინის დონის ცვლილებასთან, რაც გავლენას ახდენს დოფამინის ცვლაზე.
• აზროვნებისა და მეხსიერების გაუარესება ("გონების დაბინდვა"): მუშა მეხსიერების, ორგანიზების უნარის, ყურადღების კონცენტრაციისა და ემოციური წონასწორობის შესამჩნევი დაქვეითება.
• სხეულის ტემპერატურის რეგულაციის დარღვევა: სიცივის აუტანლობა და მუდმივად გაყინული ხელები და ფეხები, რაც გამოწვეულია ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების გარდაქმნის შეფერხებითა და კიდურებში სისხლის მიმოქცევის შემცირებით.
• ცვლილებები კანზე, ფრჩხილებსა და ლორწოვან გარსზე: მტვრევადი, დაღარული ფრჩხილები, ფრჩხილის ფირფიტის გაბრტყელება ან კოვზისებრი ჩაღრმავება (კოილონიქია), ნახეთქები და ტკივილი პირის კუთხეებში (ანგულარული ქეილიტი) და ანთებადი, გლუვი ენა (ატროფიული გლოსიტი).
• უჩვეულო ნივთების ჭამის სურვილი (Pica): არასაკვები ნივთიერებების მიღების დაუძლეველი მოთხოვნილება, ყველაზე ხშირად ყინულის ღეჭვა (პაგოფაგია), უმი სახამებლის ან ცარცის ჭამა.

შრატში ფერიტინის დონე დიდი ბრიტანეთის მიხედვით: კლინიკური ზღვრები და ნორმის ფარგლები

დიდი ბრიტანეთის კლინიკურ პრაქტიკაში შრატში ფერიტინის დონე 15 მიკროგრამზე ნაკლები ლიტრში (µg/L) ადასტურებს რკინის მარაგის ამოწურვას, ხოლო მაჩვენებელი 15-დან 30 µg/L-მდე მტკიცედ მიუთითებს რკინის დეფიციტზე და მოითხოვს ექიმის მეთვალყურეობას. ვინაიდან ფერიტინი წარმოადგენს მწვავე ფაზის ცილას, რომლის დონეც ინფექციის, ქრონიკული ანთების ან ღვიძლის დაავადების დროს იმატებს, ექიმები შედეგებს ყოველთვის C-რეაქტიულ ცილასთან (CRP) და კლინიკურ სიმპტომებთან ერთად აფასებენ.

ბრიტანულ საექიმო პრაქტიკაში ფერიტინის სისხლის ანალიზის შეფასებისას, ლაბორატორიული ნორმები შეიძლება ოდნავ განსხვავდებოდეს ადგილობრივი NHS გაერთიანებების ანალიზატორების მიხედვით. თუმცა, National Institute for Health and Care Excellence (NICE) გაიდლაინები ფერიტინის დონის შესახებ ადგენს მკაფიო ზღვრებს, რათა დიაგნოსტიკური შეფასება პირველად და მეორეულ რგოლში იყოს ერთიანი.

დიდი ბრიტანეთის ლაბორატორიების მიერ გაცემული სისხლის შრატში ფერიტინის მაჩვენებლების შეფასება საერთო კლინიკური სურათის გათვალისწინებას მოითხოვს. ფერიტინი მწვავე ფაზის ცილაა; სისტემური ანთებითი მდგომარეობები (როგორიცაა რევმატოიდული ართრიტი, ნაწლავის ანთებითი დაავადება ან აქტიური ვირუსული ინფექციები) სისხლში ფერიტინის დონეს ხელოვნურად ზრდის. ანთების მქონე პაციენტში ფერიტინის 60 µg/L მაჩვენებელმა შესაძლოა რკინის რეალური ფუნქციური დეფიციტი შენიღბოს. ამიტომ, NICE-ის გაიდლაინები ფერიტინის შეფასებისას გვირჩევს C-რეაქტიული ცილის (CRP) ან ტრანსფერინის სატურაციის (TSAT) პარალელურ შემოწმებას, რათა შედეგი სწორად იქნას გაგებული.

რა იწვევს დაბალ ფერიტინს: რკინის მარაგის შემცირების ხშირი მიზეზები

ფერიტინის მარაგის ამოწურვა ხდება მაშინ, როდესაც რკინის კარგვა ან ორგანიზმის მოთხოვნილება ხანგრძლივი დროის განმავლობაში აღემატება მის შეწოვას ნაწლავებიდან. ძირითად მიზეზებს შორისაა ჭარბი მენსტრუალური გამონადენი (მენორაგია), ფარული სისხლდენა კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან წყლულის, პოლიპის ან ცელიაკიის გამო, მხოლოდ მცენარეული კვებისას რკინის დაბალი ათვისება, ასევე ნაყოფისა და დედის გაზრდილი მოთხოვნილება ორსულობის დროს.

მკურნალობის დაწყებამდე აუცილებელია რკინის კარგვის ზუსტი მიზეზის დადგენა. დაბალი ფერიტინის ძირითადი მიზეზები მოიცავს ფიზიოლოგიურ, კვებით და პათოლოგიურ ფაქტორებს:

• სისხლის ქრონიკული კარგვა:
  • გინეკოლოგიური მიზეზები: მენორაგია (ჭარბი მენსტრუაცია), მიომა, ადენომიოზი ან სპილენძის არაჰორმონული საშვილოსნოსშიდა სპირალის გამოყენება.
  • კუჭ-ნაწლავის ტრაქტი: ფარული სისხლდენა კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულიდან, არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების (NSAID, მაგალითად იბუპროფენი) ხანგრძლივი მიღება, მსხვილი ნაწლავის პოლიპები, დივერტიკულური დაავადება, ჰემოროი (ბუასილი) ან კოლორექტული სიმსივნე.
• ნაწლავში შეწოვის დარღვევა:
  • ცელიაკია: თორმეტგოჯა ნაწლავის ხაოების აუტოიმუნური დაზიანება არღვევს როგორც ჰემური, ისე არაჰემური რკინის შეწოვის მექანიზმებს.
  • ნაწლავის ანთებითი დაავადება (IBD): კრონის დაავადების ან წყლულოვანი კოლიტის აქტიური ფორმა აფერხებს რკინის შეწოვას ლორწოვანი გარსიდან და იწვევს სისხლის მიკროსკოპულ კარგვას.
  • კუჭის წვენის დაბალი მჟავიანობა: პროტონის ტუმბოს ინჰიბიტორების (PPI, მაგალითად ომეპრაზოლი) ხანგრძლივი გამოყენება ამცირებს კუჭის მჟავის გამომუშავებას, რაც აუცილებელია სამვალენტიანი რკინის ($Fe^{3+}$) ადვილად შესაწოვ ორვალენტიან ფორმაში ($Fe^{2+}$) გადასაყვანად.
  • ბარიატრიული ოპერაციები: ქირურგიული ჩარევები, რომლებიც თორმეტგოჯა ნაწლავის გვერდის ავლით კეთდება, მაგალითად Roux-en-Y კუჭის შუნტირება, მკვეთრად ამცირებს რკინის შეწოვის ბუნებრივ გზებს.
• არასრულფასოვანი კვება და რკინის დაბალი ბიოშეღწევადობა:
  • მკაცრი ვეგანური ან ვეგეტარიანული კვება, როდესაც ორგანიზმი ვერ იღებს საკმარისი რაოდენობით ბიოშეღწევად არაჰემურ რკინას.
  • საკვებთან ერთად იმ ნივთიერებების ჭარბი მიღება, რომლებიც ხელს უშლის რკინის შეწოვას - მაგალითად, ტანინები ჩაისა და ყავაში, ან ფიტატები გაუწმენდავ მარცვლეულში.
• გაზრდილი ფიზიოლოგიური მოთხოვნილება:
  • სისხლის წითელი უჯრედების მასის სწრაფი ზრდა და ნაყოფის განვითარება ორსულობისა და ლაქტაციის პერიოდში.
  • სწრაფი ზრდის ეტაპი მოზარდობის ასაკში.
  • ხანგრძლივი და მძიმე ფიზიკური დატვირთვა, რაც იწვევს დატვირთვით გამოწვეულ ჰემოლიზს და ჰეპციდინის დონის მატებას.

კლინიკური მართვა: სისხლის ანალიზები, დასალევი რკინა და ინტრავენური გადასხმები

ფერითინის დაბალი დონის მართვა იწყება გამომწვევი მიზეზის დადგენითა და მკურნალობით, რკინის მარაგის მიზანმიმართულ შევსებასთან ერთად. პირველი რიგის მკურნალობა გულისხმობს დასალევი რკინის პრეპარატების მიღებას დღეგამოშვებით ან C ვიტამინთან ერთად, შეწოვის გასაუმჯობესებლად. პაციენტებს, რომლებსაც აქვთ შეწოვის მძიმე დარღვევა, ნაწლავის ანთებითი დაავადება ან დასალევი აბების აუტანლობა, შეიძლება შევთავაზოთ რკინის თანამედროვე ინტრავენური ფორმები, რომელთა გადასხმაც ხდება სპეციალიზებულ დღის სტაციონარში.

სისხლის შრატში ფერიტინის დაბალი დონის მკურნალობა ეტაპობრივ კლინიკურ მიდგომას ეფუძნება. პირველი ამოცანა მიზეზის ზუსტი დადგენაა. პოსტმენოპაუზის ასაკში მყოფ ქალებსა და ზრდასრულ მამაკაცებში, როდესაც რკინის ნაკლებობის აშკარა მიზეზი არ ჩანს, ბრიტანეთის გასტროენტეროლოგთა საზოგადოების გაიდლაინები კუჭ-ნაწლავის ზედა და ქვედა ტრაქტის გამოკვლევას (გასტროსკოპიითა და კოლონოსკოპიით) მოითხოვს, რათა შინაგანი დაზიანებები გამოირიცხოს.

რკინის მარაგის შევსების გზები ითვალისწინებს მკურნალობის ხარჯებს, წამლის ამტანობასა და სასურველი შედეგის მიღწევის სისწრაფეს:

1. რკინის მიღება დასალევი ფორმით (პირველი რიგის მკურნალობა):

   • სტანდარტული მკურნალობა მოიცავს რკინის დასალევ მარილებს, როგორიცაა ferrous fumarate 210 mg, ferrous sulphate 200 mg ან ferrous gluconate 300 mg.
   • თანამედროვე ჰემატოლოგიური პროტოკოლები უპირატესობას წამლის დღეგამოშვებით მიღებას ანიჭებს (თითო აბი ყოველ მეორე დილას). ეს ამცირებს ჰეპციდინის გამომუშავებას. ჰეპციდინი ღვიძლის ჰორმონია, რომელიც რკინის მაღალი დოზის მიღების შემდეგ 24-დან 48 საათამდე ბლოკავს ნაწლავებიდან რკინის შეწოვას. ასეთი რეჟიმი აუმჯობესებს შეწოვას და ამავდროულად ამცირებს გულისრევას, შეკრულობასა და მუცლის სპაზმს.
   • ასკორბინის მჟავას (C ვიტამინის) ერთდროული მიღება აუმჯობესებს შეწოვას, რადგან ის რკინას ადვილად ხსნად ფორმაში ინარჩუნებს.

2. ინტრავენური (IV) რკინის გადასხმა (მეორე რიგის / სპეციალიზებული მკურნალობა):

   • თანამედროვე პრეპარატები ferric carboxymaltose ან iron isomaltoside მაღალი დოზის შევსების საშუალებას იძლევა ამბულატორიულად, სულ რაღაც 15-დან 30 წუთამდე ხანგრძლივობის ერთი გადასხმით.
   • IV თერაპია მთლიანად უვლის გვერდს კუჭ-ნაწლავის ტრაქტს და რკინას პირდაპირ სისხლის მიმოქცევაში არსებულ ცილებსა და უჯრედებს აწვდის, რათა მარაგი სწრაფად შეივსოს.
   • ეს მიდგომა გამოიყენება დასალევი ფორმების მძიმე აუტანლობის, ნაწლავებში შეწოვის ქრონიკული დარღვევის (მაგალითად, აქტიური კრონის დაავადების ან ცელიაკიის), რკინადეფიციტური გულის უკმარისობის, ორსულობის გვიან ვადებში მაღალი რისკის არსებობის ან გეგმიურ ოპერაციამდე რკინის მკვეთრი ნაკლებობის დროს.

რატომ არის რისკის შემცველი რკინის მაღალი დოზების თვითნებური მიღება

სისხლის ანალიზის გარეშე რკინის მაღალი დოზების ურეცეპტოდ დაწყება სამედიცინო თვალსაზრისით უსაფრთხო არ არის, რადგან ორგანიზმში შეწოვილი რკინის აქტიურად გამოდევნა ვეღარ ხერხდება. უმეთვალყურეო მიღება ქმნის ქსოვილებში რკინის თანდათანობით დაგროვების, კუჭ-ნაწლავის ტოქსიკური გაღიზიანების, ფარული შინაგანი სისხლდენის დაგვიანებული ამოცნობისა და ორგანოების დაზიანების საფრთხეს იმ პირებში, რომლებსაც დიაგნოსტირებამდე უცნობი მემკვიდრეობითი ჰემოქრომატოზი აქვთ.

ადამიანის ორგანიზმს ჭარბი რკინის გამოსადევნი აქტიური ფიზიოლოგიური გზა არ აქვს. რკინის რეგულირება მთლიანად დამოკიდებულია ჰორმონ hepcidin-ის მიერ ნაწლავის უჯრედებში მისი შეწოვის კონტროლზე, ხოლო მცირე რაოდენობით ის პასიურად იკარგება კანისა და ნაწლავის ჩამოცვენილი უჯრედების მეშვეობით. თვითდიაგნოსტირებული სიმპტომების ან ინტერნეტში გავრცელებული სილამაზის ტრენდების საფუძველზე რკინის მაღალი დოზით მიღება რამდენიმე მნიშვნელოვან კლინიკურ რისკს შეიცავს:

• ამოუცნობი მემკვიდრეობითი ჰემოქრომატოზი: ეს გავრცელებული გენეტიკური მუტაცია (რომელიც ჩრდილოეთ ევროპული წარმოშობის დაახლოებით 150 ადამიანიდან 1-ს აღენიშნება) ნაწლავებიდან რკინის უკონტროლო შეწოვას იწვევს. ასეთ პაციენტებში რკინის დანამატების მიღება აჩქარებს მის დაგროვებას ღვიძლში, გულსა და კუჭქვეშა ჯირკვალში, რამაც შესაძლოა ციროზი, კარდიომიოპათია და ბრინჯაოს დიაბეტი გამოიწვიოს.
• სერიოზული დაავადების შენიღბვა: აუხსნელი დაღლილობის თვითნებურმა მკურნალობამ რკინის დანამატებით შეიძლება დროებით დაასტაბილუროს სისხლის მაჩვენებლები, მაგრამ ამავდროულად შენიღბოს სერიოზული ქრონიკული დაავადებები, მაგალითად, ფარული სისხლდენა კუჭ-ნაწლავის ტრაქტიდან ნაწლავის კიბოს ან სისხლმდენი წყლულის დროს.
• უჯრედული ოქსიდაციური სტრესი: თავისუფალი იონური რკინა ასტიმულირებს Fenton-ის რეაქციას. შედეგად წარმოიქმნება ჰიდროქსილის რეაქტიული თავისუფალი რადიკალები, რომლებიც ხელს უწყობს სისტემურ ოქსიდაციურ სტრესს, აზიანებს სისხლძარღვთა შიდა გარსის ქსოვილებს და არღვევს ნაწლავის სასარგებლო მიკრობიოტას.
• მწვავე შემთხვევითი მოწამვლა: რკინის კონცენტრირებული სამკურნალო ტაბლეტები შემთხვევითი მოწამვლის სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენს, თუ ისინი სახლში პატარა ბავშვებისთვის ხელმისაწვდომ ადგილას აღმოჩნდება.

პაციენტებმა, რომლებსაც აღენიშნებათ გულმკერდის უეცარი ტკივილი, ქოშინი მოსვენებისას, გულისცემის შეგრძნება ან აუხსნელი გულისწასვლა, დაუყოვნებლივ უნდა მიმართონ ადგილობრივ გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას. ეს სიმპტომები გულ-სისხლძარღვთა სისტემის მწვავე დაზიანებაზე მიუთითებს და არა საკვები ნივთიერებების ჩვეულებრივ დეფიციტზე.

ხშირად დასმული კითხვები